
Их зохиолч Д.Нацагдорж, Д.Пагамдулам нарын Япон улсын Токио хотноо
суралцахыг хүссэн өргөдөл
Их зохиолч Д.Нацагдорж хээрийн галуу нисэн үл хүрэх газраас шинэ цагийн эрдэм өвөртлөн ирж, улс орныхоо хөгжил цэцэглэлтэд илүүхэн хувь нэмэр болохыг өөрийн нэг зорилт хэмээн үзэж байжээ. Энэ тухайгаа хожим 1929 онд Герман улсад үргэлжлүүлэн суралцахыг хүсэж бичсэн өргөдөлдөө, “Гадаадад явж сургууль соёлыг хүртэж, ард түмний хэрэгт улмаар илүүхнээр тус болох ба хоцрогдсон улсынхаа соёл боловсролыг хөгжүүлэх явдалд нөхвөр болох”-ыг эрмэлзсэн гэжээ.
МАХН, Ардын засгийн газраас улс орны хөгжлийн үзэл баримтлалыг боловсруулан хэрэгжүүлэхдээ 1923 онд “Эдийн засгийн үндсэн бодлого” хэмээх нэн чухал баримт бичгийг боловсруулан баталж, МАХН-ын Төв Хорооноос эрхлэн тусгай товхимол болгон хэвлүүлж нийтэд тархаасан юм. Уг баримт бичигт, улс орны хөгжилд эрдэм боловсролтой хүн ямар чухал болохыг тодорхой улсуудаар жишээ татан тэмдэглэхдээ, “Урьд, эдүгээ аль ч цагт, орон газар хаана ч атугай, эрдмээр илүү нь эрхбиш тэргүүлдэг учиртайг дэлхий дээрх олон улс ухамсарлан мэдэж, эрдэмд боловсруулахыг Засгийн бодлогын манлай болгожээ. Улс эрдэм мөхөс болбоос ажил үйлдвэр нь бүдүүлэг, эд хөрөнгө ба сүр хүчин буурай, хэрэв эрдэм дэлгэрсэн болбоос элдэв зүйлийн боловсон арга хэрэглэж эд хөрөнгө зузаан, сүр хүчин их болно. Герман улсын ард нэгэн түмэн эр эм хүн дотроос дөрөвхөн нь бичиг үл мэдэх, Английн уул улс дотор нэгэн түмэн хүний арваад хүн бичиг үл мэдэх буй. Оросын түмэн хүн дотор долоон мянга нь бичиг үл мэдэх, Япон улсын түмэн хүн дотор нэгэн зуун хүн бичиг үл таних мэт үлгэртэй бөгөөд эрдэм соёлоор баялаг нь эд хөрөнгө чадал хүчнээр аяндаан баялаг ажгуу. Учир иймийн тул эдийн засгийг үүрд бат нот арвин зузаан болгоё хэмээвээс ард түмнийг эрхбиш ерийн үсэг бичиг, утга уянга ба тусгай ашиг тус бүхий эрдмүүдэд сургахад урьтал болговол зохино” гэжээ.
“Эдийн засгийн үндсэн бодлого”-д заасны дагуу тэргүүний хөгжилтэй улсуудад монгол сурагчдыг сурган эрдэм боловсролтой шинэ үеийн залуу боловсон хүчнийг бэлтгэх ажлын хүрээнд, 1925 оны 11 дүгээр сарын 27-ны өдөр хуралдсан Ардын Засгийн газрын 42 дугаар хурлаас Герман, Франц улсад 35 монгол сурагчдыг суралцуулах шийдвэр гаргажээ. Мөн энэ үеэр Япон улсад ч оюутан сурагчдыг суралцуулах асуудал хөндөгдөн яригдах болсон байна.
1926 оны зун Н.Г.Толмачёвын нэрэмжит Цэргийн улс төрийн академийн дэргэдэх нэг жилийн курсыг төгсөөд гэргий Пагамдуламын хамт нутагтаа буцаж ирээд байсан Д.Нацагдорж үүнийг сонсоод 8 дугаар сарын 16-нд Ардыг гэгээрүүлэх яаманд Япон улсын Токио хотноо сургуульд суралцуулахыг хүссэн өргөдлийг гэргий Д.Пагамдуламын хамт бичжээ. Гэвч Япон улсад монгол сурагчдыг суралцуулах асуудал шийдвэрлэгдээгүй тул 1928 оны 9 дүгээр сарын 11-ний өдөр хуралдсан МАХН-ын Төв Хорооны Зохион байгуулах зөвлөлийн хурлаас гадаадын сургуульд суралцахыг хүсэгчдийн асуудлыг авч хэлэлцээд, Герман улсын сургуульд Д.Нацагдорж, Д.Пагамдулам нарын 6 хүнийг шинээр нэмэн илгээж, улс орондоо чухал хэрэгцээтэй мэргэжил эзэмшин ирэх итгэл, хариуцлага ногдуулжээ.
Монгол, Японы соёлын харилцааны эхэн үеийн түүхэнд холбогдох нэгэн сонирхолтой гэрч баримт болсон эдүгээ Монгол Улсын Үндэсний төв архивд хадгалагдаж буй Япон улсын Токио хотноо суралцуулахыг хүссэн Д.Нацагдорж, Д.Пагамдулам нарын өргөдлийн эхийг, сийрүүлгийн хамт дор толилуулж байна.
Баримт №1
Д.Нацагдорж Япон улсын Токио хотноо сургуульд суралцахыг хүсэж Ардыг гэгээрүүлэх яаманд бичсэн өргөдөл
1926.08.16

Хөрвүүлэг:
Богд хан уулын аймаг Богд хан уулын хошууны Нацагдорж хуудсаар,
Бугд Найрамдах Монгол Ард Улсын Ардыг гэгээрүүлэх яамнаа мэдүүлэх учир, сонсвоос харьяат яамнаас томилон Жибин улсын Токио хотноо сургуульд хүмүүсийг явуулах хэмээх, үүнд өчүүхэн хүмүүн энэ жил 21 настай бөгөөд мөнхүү сургуульд явж боловсон улсын эрдмээс сурахыг хүсэхийн тул эл учрыг гаргаж, Ардыг гэгээрүүлэх яамнаа мэдүүлээд байцаан толилж ёсоор болгон явуулахыг гуйсугай. Үүний тул өргөв.
16 он 8 сарын 16-наа
Нацагдорж
МУҮТА. ТБА. Х-6, Д-1, ХН-99, Х.87
Баримт №2
Д.Пагамдулам Япон улсад сургуульд суралцахыг хүсэж
Ардыг гэгээрүүлэх яаманд бичсэн өргөдөл
1926.08.16

Хөрвүүлэг:
Хүүхэн Пагамдулам хуудсаар,
Ардыг гэгээрүүлэх яамнаа мэдүүлэх учир, эдүгээ харьяат Ардыг гэгээрүүлэх яамнаас Япон улсын сургуульд хүмүүсийг явуулахаар төлөвлөсөн, үүнд өчүүхэн хүмүүн мөнхүү сургуульд явахыг хүсэхийн тул үүнийг дээд яамнаа мэдүүлээд болох, эсэхийг тогтоохыг эрсүгэй.
16 он 8 сарын 16-наа
МУҮТА. ТБА. Х-6, Д-1, ХН-99, Х.88